Slide 1 Slide 2
پژوهه » روایی یا اعتبارسازی (Validity or Credibility)
روایی یا اعتبارسازی (Validity or Credibility)

اعتبار یا روايی به ارتباط منطقی، بين پرسشهای آزمون و مطلب مورد سنجش اشاره دارد. وقتی گفته میشود آزمون، روايی دارد به اين معنا است که پرسش های آزمون به طور دقيق آنچه را که مورد نظر میباشد، میسنجد. اعتبار، جنبه های مختلف دارد و ارتباط بين پرسش و آزمودنی با توجه به کليه جنبه های آن حاصل میشود. در صورتی که اين ارتباط وجود نداشته باشد اعتبار به وجود نمی آيد.
مهمترین ویژگی هر آزمون بوده و نشان می دهد که تا چه حد آزمون آنچه را که برای اندازه گیری آن طراحی شده اندازه می­گیرد. بعبارت دیگر روایی، رابطه یک آزمون را با اهدافش نشان می دهد. روائی بدین معناست که روش يا ابزار به كار رفته تا چه حدي قادر است خصوصيت مورد نظر تعیین شده به وسیله اهداف تحقیق را درست اندازه گيري كند. در تحقیقات کمی به روایی Validity می گویند و در تحقیقات کیفی به آن Credibility می گویند.
نظر کارشناسان و متخصصین می تواند کمک خوبی برای بهبود روایی ابزار اندازه گیری باشد. موضوع روایی از آن جهت اهمیت دارد که اندازه گیری های نامتناسب می تواند هر پژوهش علمی را بی ارزش سازد. متأسفانه در اغلب تحقیقات دانشگاهی در کشورها به روایی ابزار تحقیق توجه کافی نمی شود.
به ارتباط منطقی بین پرسشهای آزمون و مطلب مورد سنجش اشاره دارد. وقتی گفته میشود آزمون روایی دارد به این معناست که پرسشهای آزمون به طور دقیق آنچه را که مورد نظر میباشد میسنجد. اعتبار (روایی ) جنبه های مختلف دارد و ارتباط بین پرسش و آزمودنی با توجه به کلیه جنبه های ان حاصل میشود.
انواع اعتبار یا روایی ابزارجمع آوری اطلاعات در تحقیقات کمی عبارتند از:
روایی یا اعتبار محتوی
روایی یا اعتبار صوری
روایی یا اعتبار ملاکی
روایی یا اعتبار پیش بین
روایی یا اعتبار همزمان
روایی یا اعتبار سازه
روایی یا اعتبار استقرایی
روایی یا اعتبار همخوان
روایی یا اعتبار وفاقی
روایی یا اعتبار همگرا
روایی یا اعتبار تعریفی
روایی یا اعتبار افتراقی
روایی یا اعتبار تفکیکی
روایی یا اعتبار تجربی
روایی یا اعتبار عاملی
روایی یا اعتبار نمونه­ گیری
روایی یا اعتبار وابسته به قوانین طبیعی
روایی یا اعتبار ترکیبی
روایی یا اعتبار ویژگی
روایی یا اعتبار افزایشی
۱) به ترکیب روایی ۱ و ۲ روایی منطقی نیز می گویند که به ظاهر و محتوای پرسشنامه و سوالات آن مربوط می شود. که دو نوع دارد:
الف) روایی ظاهری یا روایی صوری
یکی از مشتقات روایی محتوایی است. به این مطلب اشاره می کند که سوالهای آزمون تا چه حد در ظاهر شبیه موضوعی هستند که برای اندازه گیری آن تهیه شده اند.: تائید صاحب نظران مبنی بر توانمندی سنجش ابزار اندازه گیری از جهت ظاهری روشن و بدون ابهام باشد.
ب ) روایی محتوایی:
تائید صاحب نظران از نظر کفایت ، کمیت ، کیفیت سوالات پرسشنامه یا مصاحبه و موارد لازم برای مشاهده.:هر وقت آزمون یا وسیله اندازه گیری طوری ساخته شود که در برگیرنده تمام مطالب و محتوای مورد نظر باشد روایی محتوایی میگویند. به این مطلب اشاره می کند که نمونه سوالهای مورد استفاده در یک آزمون تا چه حد معرف کل جامعه سوالهای ممکن است که می توان از محتوا یا موضوع مورد نظر تهیه کرد. آزمون، وقتی اعتبار محتوی دارد که هدف‌های آن با محتوای آزمودنی ارتباط داشته باشد. برای مثال، سنجش دقت افراد از طریق آزمون‌هایی امکان‌پذیر است که با مفهوم دقت ارتباط داشته باشد. به این مطلب اشاره می کند که نمونه سؤالهای مورد استفاده در یک پرسش نامه یا مصاحبه تا چه حد معرف کل جامعه سؤالهای ممکنی است که می توان در رابطه با آن موضوع تهیه کرد معمولا نظر متخصصان در این باره کافی است.
۳- روایی ملاکی :
رابطه میان آزمون ( ابزار اندازه گیری ) عملکرد آزمودنی در یک مقیاس خارجی به نحوی که آن دو یعنی ( آزمون و عملکرد) به صورت نظری با هم مرتبط باشند. میزان ارتباط بین نمرات حاصل از یک آزمون با نمرات حاصل از یک آزمون یا وسیله اندازه گیری دیگر است.اعتبار ملاکی به صورت همبستگی نمره­های آزمون با یک ملاک خارجی که با متغیر مورد سنجش مربوط است، تعریف می­شود. اعتبار وابسته به ملاک را به اعتبار همزمان و اعتبار پیش‌بین تقسیم می­کنند. اگر اندازه متغیر ملاک همزمان با اجرای آزمون به دست آید، همبستگی آزمون با متغیر ملاک را اعتبار همزمان می­نامند. مانند، همبستگی بین نمره­های هوش و پیشرفت تحصیلی گروهی از دانش‌آموزان در یک زمان معین. در اعتبار پیش‌بین، اندازه متغیر ملاک مدتی پس از اجرای آزمون به دست می­آید. به عنوان مثال همبستگی بین نمره‌های یک تست هوش با نمره­های پیشرفت تحصیلی آزمودنی­ها در یک یا چند سال آینده، اعتبار ملاکی پیش‌بین آزمون هوش نامیده می­شود.

۴- روایی پیش بین :
آزمونهایی که بمنظور پیش بینی رویداد ها و یا پدیده ها ی به خصوصی ساخته می شوند و نیاز به داشتن روایی پیش بینی هستند. هرگاه بوسیله یک ابزار اندازه گیری بتوان بطور صحیح و دقیق رویداد و یا پدیده ای را پیش بینی کرد ان را ابزار اندازه گیری دارای روایی پیش بینی میگویند. ویژه آزمونهایی است که برای پیش بینی موفقیت افراد در امور تحصیلی یا شغلی بکار می روند. از طریق برقراری همبستگی با ابزار اندازه گیری مشابه؛ مانند نمرات ارزشیابی عملکرد (رفتار آتی) با آزمون سنجش توانایی فرد تعیین می گردد.
۵- روایی همزمان :
این روایی نوعی از روایی پیش بینی میباشد با این تفاوت که در روایی همزمان بجای تعیین رابطه میان دو آزمون با فاصله زمانی رابطه دو آزمون بطور همزمان تعیین میشود. هدف از این روایی این است که آیا میتوان یک آزمون را جانشین آزمون دیگری کرد یا نه ؟ روایی همزمان بیشتر در آزمونهایی استفاده میشود که کاربرد بالینی دارند. از طریق برقراری همبستگی بین داده های ابزار اندازه گیری مشابه مانند ایجاد ارتباط بین امتیاز ویژگی های کارآفرینی افراد و پرسشنامه ضریب کارآفرینی تعیین می گردد.
به روایی پیش بین و روایی همزمان، روایی وابسته به معیار نیز می گویند.
۶- روایی سازه :
در صورتی ابزار دارای روایی سازه یا توافقی است که نمرات حاصل از اجرای آن به مفاهیم یا سازه های و نظریه های مورد نظر و مرتبط با آن کار مربوط باشد . در مورد آزمون‌هایی لازم است که به منظور سنجش استعداد­های کلی و پدیده­های دارای ابعاد مختلف طراحی می­شوند. برای مثال، هوش پدیده ذهنی است که دارای ابعاد مختلفی از قبیل: سرعت انتقال، عکس‌العمل متناسب، تشخیص روابط بین پدیده­ها و میزان سازگاری می‌باشد. مجموعه ای از عوامل است که یک عامل را میسازد و آن را سازه نامند. اعتبار سازه بر این مطلب تأکید می­کند که آزمون تا چه اندازه سازه نظری یا صفت مورد نظر را اندازه می­گیرد. این سنجش مستلزم سه اقدام اساسی است: در ابتدا سازنده آزمون باید صفت مورد نظر را به دقت تحلیل کند. در مرحله بعد، چگونگی ارتباط صفت با متغیرهای دیگر را مورد توجه قرار دهد و بعد از طریق آزمایش معلوم کند که آیا این روابط فرضی واقعا وجود دارند یا نه. مثال : یک آزمون برای اندازه گیری پرخاشگری ساخته شده در صورتی دارای روایی سازه است که سؤالات حاصل از آن به سازه هایی که نظریه های پرخاشگری مربوط است ارتباط داشته باشد.
ویژه آزمونهایی هست که درستی نظریه های علمی را میسنجد. یک آزمون در صورتی دارای روایی سازه است که نمرات حاصل از اجزای ان به مفاهیم یا سازه های نظریه مورد نظر مربوط باشند. بیشتر از روایی محتوایی و روایی پیش بینی جنبه نظری دارد. یک آزمون در صورتی دارای روایی سازه است که نمرات حاصل از اجرای آن به مفاهیم یا سازه های نظریه مورد نظر مربوط باشند. معنی سازه به معنی مفهوم نزدیک است. همه سازه های علمی دارای دو ویژگی هستند:
۱٫ خلاصه ای انتزاعی از پاره ای نظام­مندیهای طبیعت اند.
۲٫ به رویدادهای عینی و قابل مشاهده مربوط اند.

روایی سازه گویای آن است که نتایج حاصل از به کارگیری ابزار سنجش تا چه اندازه با نظریه هایی که ابزار سنجش ( آزمون ) بر اساس آنها تدوین شده است تناسب دارد.
الف) روایی همگرا: از طریق بررسی همبستگی بین دو یا چند ابزار اندازه گیری که خصیصه مرتبطی را اندازه می نمایند.
ب) روایی عاملی : از طریق تکنیک تحلیل عاملی مشخص می شود مانند تعیین باز عاملی هر یک از عبارات که برای سنجش عواملی چون استقلال طلبی در نظر گرفته شده است.
ج) روایی واگرا: از طریق نشان دادن عدم وجود همبستگی بین دو آزمودنی که خصیصه های متفاوتی را اندازه گیری می کند.
روش تعیین روایی سازه : برای تعیین روایی سازه نخست باید متغیر مورد نظر را تعریف کرد این متغیر به صورت یک سازه در نظامی از مفاهیم قرار خواهد داشت که در آن نظام این سازه ,به طریقی منطقی , با سازه های دیگر در رابطه خواهد بود .این روابط در نظریه بخصوص بیان شده اند .پس از تعریف کردن سازه ,برای اندازه گیری آن ,آزمونی تهیه می شود سپس با توجه به پیش بینی های نظریه ,نمرات حاصل ازاین آزمون باید با متغیرهای دیگر مورد بحث در نظریه روابط پیش بینی شده را نشان دهند. اگروجود این روابط نشان داده شد,آزمون مورد نظر دارای روایی سازه است .
برای مثال:سازه هوش ,گرچه یک مفهوم قابل مشاهده نیست نظریه روانشناختی و پرورشی مطالب زیادی درباره آن بیان کرده اند. مثلا اینکه افراد با هوش در یادگیری سریع اند ,یا هوش یا پیشرفت تحصیلی رابطه مستقیم دارد.متخصص هوش سنجی ,پس ازاینکه تعریفی ,از هوش به دست داد,برای آن یک آزمون می سازد و رابطه بین نمرات حاصل ازاین آزمون را با سرعت یادگیری , میزان پیشرفت تحصیلی و غیره تعیین می کند چنانچه نتایج حاصل پیش بینی های نظریه هوشی را تایید کردند گفته می شود که آزمون تهیه شده یک آزمون هوشی، رواست.
برای تعیین روایی سازه از راههای مختلف استفاده می شود که عبا رتند از:
۱-تعیین همبستگی آزمون با سایر آزمونهای روا:آزمون مورد نظر را با یک آزمون موجود دارای روایی که برای همان سازه ساخته شده است تعیین کنیم : با روایی همگرا یا واگرا
۲-تمایز سنی :توجه به تمایز سنی است اگر یکی از ویژگی های انسان با بالا رفتن سن پیشرفت نشان دهد نمرات آزمودنی که برای اندازه گیری این ویژگی درست شده باید منعکس کنند.
۳-تحلیل عامل :تحلیل عوامل یک روش آماری است که از طریق آن تعداد و ماهیت متغیرهایی را که یک آزمون اندازه می گیرد مشخص می کنند.
۴- همسانی درونی : آخرین روش تعیین روایی سازه همسانی درونی است,آزمون بررسی می شود ملاک مورد استفاده بررسی همانی درونی (نمره کل آزمون ) است.اصطلاحات روایی محتوایی,روایی پیش بینی ,وروایی سازه ابتدا تنها برای آزمون های وابسته به هنجاربه کار می رفتند,اما کاربرد آنها در مورد آزمونهای وابسته به ملاک تیر کاملا امکان پذیر است.(اندازه گیری سنجش و ارزشیابی آموزشی , دکتر علی اکبر سیف)
تعریف علمی سازه را بنویسید :
مفاهیم پیچیده که در سطح بالاتری از تجرید (انتزاع) قرار دارند سازه نامیده می شوند. انگیزش؛ هوش؛ اضطراب و قابلیت اجتماعی بصورت مستقیم قابل مشاهده نیست برای تعریف عملیاتی یک سازه باید متغیرهای معرفی را که نشان گر این سازه باشد مشخص کرد .زیرا از یک سو به مهارتهای اجتماعی و از سوی دیگر به فرآیند اجتماعی شدن تنها با ایجاد شرایط خاص و با کمک متغیرها امکان پذیر می گردد .
واژه های «مفهوم» و «سازه» معنای مشابه دارند، با وجود این تمایز مهمی در بین آنها وجود دارد. برای درک این تمایز، باید به تفاوت های بین انتزاع مفاهیم توجه کنیم. برخی مفاهیم با واقعیت ها و چیزهایی که توصیف می کنند ارتباط نزدیک دارند. مثلا مفهوم میز را می توان با نشان دادن میزهای معینی به آسانی بیان کرد. برخی مفاهیم را نمی توان به آسانی به پدیده هایی که این مفاهیم در برابر آنها ایجاد شده ربط داد. مثلا مفاهیمی چون طرز فکر، یادگیری و نقش انگیزش از این گونه اند.این گونه مفاهیم در واقع تجریدهایی عالی تر از رویدادهای محسوس و ملموس اند و می توان آنها را نوعی استنباط دانست. معانی این مفاهیم را نمی توان به سهولت با نشان دادن چیزهای خاص یا افراد یا رویدادهای معینی به دیگران تفهیم کرد. این نوع تجریدهای عالی تر به این دلیل که از مفاهیمی با سطح انتزاع بالاتر ساخه شده اند در پژوهش علمی «سازه» خوانده می شوند.
۷- روایی یا اعتبار استقرایی: میزان رابطه شهودی ظاهری اقلام یک آزمون با رفتارهایی که فرض می­شود، مورد سنجش قرار می­گیرند.
۸- روایی یا اعتبار همخوان: اعتبار تثبیت‌شده از طریق مقایسه نتایج آزمونی تازه با نتایج آزمونی که قبلا معتبر شناخته شده است.
۹- روایی یا اعتبار وفاقی: اعتبار یک آزمون یا اصلی که با نسبت افراد موافق یا معتبر بودن آن تعیین می­شود.
۱۰- روایی یا اعتبار همگرا: میزان همبستگی نمرات یک آزمون با چندین عامل مختلف را گویند. وجود این همبستگی برای اطمینان از این که آزمون آنچه را که باید سنجیده شود می­سنجد، ضروری است.
۱۱-روایی یا اعتبار تعریفی: اعتبار یک آزمون، متکی بر این است که اقلام تشکیل‌دهنده آن طبق تعریف آنچه را که باید سنجیده شوند می­سنجند.
۱۲-روایی یا اعتبار افتراقی: اعتبار یک آزمون، مبتنی بر میزان پیش‌بینی عملکرد افتراقی در دو یا چند تکلیف را گویند.
۱۳-روایی یا اعتبار تفکیکی: میزان نقص همبستگی یک آزمون با آزمایشات یا مهارت‌هایی که قرار نیست سنجیده شوند را گویند.
۱۴-روایی یا اعتبار تجربی: میزانی که می­توان به تجربه نشان داد که یک آزمون آنچه را مورد نظر است می­سنجد.
۱۵- روایی یا اعتبار عاملی: میزان همبستگی نمرات در نتایج دو آزمونی که قرار است چیز واحدی را بسنجد.
۱۶- روایی یا اعتبار نمونه­ گیری: میزانی که به نظر می­رسد یک آزمون صفات نمونه‌گیری‌شده خاص را در زمینه هر آنچه قرار است سنجیده شود، می­سنجد.
۱۷- روایی یا اعتبار وابسته به قوانین طبیعی: میزانی که به نظر می­رسد یک آزمون با توجه به یک نظریه کلی، آنچه را که باید بسنجد، می­سنجند.
۱۸-روایی یا اعتبار ترکیبی: اعتبار یک وسیله آزمایش پیچیده یا مجموعه کاملی از آزمون‌ها، مبتنی بر رابطه بین نمره مرکب که بازنمایی عوامل مختلفی است که در آزمون عملکرد واقعی نمایانده می­شوند.
۱۹-روایی یا اعتبار ویژگی: میزانی که یک آزمون هر یک از صفات زمینه­ای هر آنچه را که قرار است سنجیده شود، می­سنجد.
۲۰- روایی یا اعتبار افزایشی: میزانی که یک آزمون از طریق پالایش تدریجی(مثلا با حذف مواردی که هماهنگ با سایر مواد معتبر نیست) به معیاری قابل اطمینان برای سنجش آنچه مورد نظر است، تبدیل می­گردد.

عوامل موثر بر روایی آزمون –ابزار سنجش :
الف :عوامل درونی
۱- -دستورالعمل یا راهنمای آزمون ۲- کیفیت سوالات آزمون ۳- ترتیب قرار گرفتن سوالات ۴- طول یک آزمون یا تعداد سوالات آن
ب: عوامل بیرونی :
۱- ترکیب آزمون شوندگان از لحاظ توانایی مورد اندازه گیری
۲- اجرای نامناسب آزمون
۳- اشکالات موجود در تصحیح پاسخ های آزمون شوندگان و نمره گذاری بخصوص در آزمونهای تشریحی
۴- ویژگی های روانی آزمون شوندگان مثل بالا و پایین بردن سطح انگیزش آنان یا کمی و یا زیادی اضطراب آنها
نحوه سنجش در روایی ابزار اندازه گیری:
به طور کلی ، روش های تعیین روایی ابزار اندازه گیری که ذکر شد را می توان به پنج دسته جهت سنجش تقسیم نمود.
۱) روش تایید خبرگان و صاحب نظران: مطالعات و بررسی ها نشان می دهد که روایی محتوای آزمون به طور معمول از سوی متخصصین موضوع مربوطه تعیین می شود . به عبارتی روایی محتوا به قضاوت داوران بستگی دارد و از مشابهت و سازگاری بین اهداف تحقیق و محتوای آزمون و ابزار اندازه گیری نوعی ارزشیابی ذهنی و کیفی به عمل آورند. به منظور تجزیه و تحلیل دقیق روایی منطقی ابزار اندازه گیری باید دیدگاه صاحبنظران را به صورت کمی بیان نمود.
مزیت : با استفاده از فنون آماری مناسب مانند آزمون دو جمله ای ، آزمون میانگین و نیز آمار توصیفی ( فراوانی و درصد ، میانگین ، میانه ، انحراف معیار ) به تجزیه و تحلیل کمی روایی ظاهری و محتوای ابزار اندازه گیری اقدام نمود و به طور دقیق نشان داد که آیا ابزار مورد استفاده از دیدگاه صاحبنظران دارای روایی منطقی می باشد یا نه .
۲) روش همبستگی :
رایج ترین سنجش روایی ابزار اندازه گیری، استفاده از همبستگی است. روش همبستگی را برای تعیین روایی وابسته به ملاک ( معیار) و روایی سازه توصیه می شود. در روایی وابسته به ملاک مشاهده همبستگی مثبت بین ابزار اندازه گیری مورد نظر و آزمون مشابه گویای وجود روایی پیش بین و یا همزمان در ابزار سنجش می باشد.
تحقیق همبستگی (همخوانی)

وقتی بخواهيم ميزان ارتباط يک يا چند متغير رابا يک يا چند متغير ديگر مورد بررسی قرار دهيم ، ازاين روش استفاده می کنيم .معمولاً اين نوع مطالعات درصدد پاسخکويی به سه سؤال زير هستند :
اوّل آن که آيا رابطه ای بين اين دو دسته از اطلاعات وجود دارد يا نه ؟ در صورت منفی بودن جواب دو سؤال ديگر نخواهد شد ولی اگر جواب مثبت باشد ، دو سؤال ديگر مطرح خواهد شد دومين سؤال در مورد جهت اين همبستگی يا رابطه است . يعنی آيا رابطه ی مستقيم وجود دارد يا معکوس ؟ همانطور که می دانيم در اين روش ما به دنبال روابط علَّی نيستيم ، بلکه فقط ميزان روابط بين متغيرها را بررسی می کنيم . يکی از ويژگی های اين تحقيق آن است که کمتر به کنترل متغيرها نياز است . در نتيجه تاثیر عوامل خارج از کنترل بر نتايج زياد است .

۳) ماتریس ویژگی چندگانه _ مقیاس چند گانه
با استفاده از این روش می توان روایی سازه ( همگرا و واگرا ) را به خوبی بررسی کرد.

۴) تکنیک تحلیل عاملی:
تکنیک بسیار پیشرفته و فنی است برای تعیین بار عاملی هر یک از سوالات یا عبارات اندازه گیری مانند پرسشنامه استفاده می گردد. به طور کلی در تکنیک تحلیل عاملی اگر بیش تر سوالاتی که سنجش مولفه خاصی در نظر گرفته شده اند در تبیین آن بار عاملی بالای ( معمولا بیش از ۲۰ یا ۲۵ درصد) داشته باشند. مولفه های مربوط دارای روایی عاملی خواهند بود.
۵) تحلیل ممیزی:
تکنیک پیشنهادی برای ارزیابی روایی مدل های مفهومی تحقیق.
همچنین جهت تعیین روایی وابسته به ملاک (پیش بین و همزمان) و روایی سازه (روایی تشخیص یا واگرا) شیوه بسیار آسان و اثربخش است. با به کارگیری شیوه مزبور, پژوهشگر می تواند بر اساس داده های حاصل در فرآیند پژوهش به تعیین روایی ابزار سنجش یا مدل تحقیق بپردازد. از جمله مزایای دیگر تکنیک تحلیل ممیزی , ارائه درصد توفیق روایی اصلی یا قطعی مدل تحقیق می باشد که در سایر فنون روا سازی چنین امکانی مشاهده نمی شود. یکی از نرم افزارها DEA می باشد و یا BCC.

۶) تابع ممیزی:
معادله رگرسیونی است که معرف عضویت آزمودنی ها در گروه طبقه بندی شده می باشد. این تابع امتیاز اعضای گروه را از یکدیگر متمایز می سازد. بنابراین تابع مزبور گویای آن است که هر یک از آزمودنی ها متعلق به کدام گروه است.