پژوهه » مجموعه آموزش های دفاع از پایان نامه
مجموعه آموزش های دفاع از پایان نامه

آمادگی برای دفاع

پس از اتمام رساله و تایید استاد راهنما ، چند نسخه از رساله تهیه می شود و توسط گروه آموزشی در اختیار استادان داور قرار می گیرد تا آن را ملاحظه کنند و نظر خود را درباره آن ارائه دهند.البته در اینکه دانشجو پایان نامه نهایی را برای روز دفاع چگونه باید تحویل دهد گاه اختلاف سلیقه هایی وجود دارد. آنچه عمدتا مورد توجه است این است که اثر پس از تایید استادان راهنما و مشاور باید ماشین شده و بدون غلط برای ارزیابی نهایی استاد داور تحویل گروه آموزشی شود .
در بعضی از دانشگاه ها ، پایان نامه را برای روز دفاع جلد شده طلب می کنند ، ولی در بعضی دانشگاه های دیگر توصیه می کنند که پایان نامه نهایی ماشین شده ولی جلد نشود تا چنانچه در روز دفاع و با بحث هایی که مطرح می شود احیانا اصلاحاتی لازم باشد به سادگی انجام شود. در این رابطه وحدت رویه در بین دانشگاه ها خیلی مهم است و توصیه می شود. البته این امر پس از اخذ مجوز از آموزش تحصیلات تکمیلی انجام می شود.
بدین منظور گروه آموزشی مراتب آماده دفاع بودن پایان نامه یا رساله را از طریق مدیر گروه به تحصیلات تکمیلی دانشکده ارسال می کند.دانشجویان باید توجه داشته باشند که تاخیر های غیرموجه ممکن است آنها را از ادامه تحصیل و اخذ مدرک محروم کند. بنابراین باید همواره به مقررات آموزشی توجه کنند و اطلاعات لازم را از مسئولان ذی ربط کسب نمایند.مقررات آموزشی دانشگاه ها دائما تغییر می کند و لازم است دانشجویان همواره اخبار را به روز تهیه کنند و یکدیگر را در این زمینه یاری نمایند.اداره تحصیلات تکمیلی دانشکده هم چناچه مشکلاتی در دفاع نباشد مراتب را به گروه آموزشی جهت برگزاری جلسه اعلام می کند.از آن پس از استادان راهنما و مشاور و داور دعوت به عمل می آید تا در جلسه ای رسمی ، دانشجو از جهت صلاحیت های علمی و توانایی های پژوهشی مورد ارزیابی قرار گیرد.

نقش استاد راهنما و کارگروه پایان نامه

در واقع استاد راهنما برای دانشجو به مثابه پدر و مادر می ماند که او را تحت راهنمایی خویش به کاری وادار کرده و در طول کار او را سرپرستی نموده است.طبیعی است که همان طور که دانشجو نگران کارخویش است ، استاد راهنما نیزهمانند پدر و مادر که نگران اعمال فرزند خویش اند ، نگران کار دانشجو است. او میل دارد دانشجو به خوبی از عهده انجام کار برآید. البته پدر و مادر تحت هر شرایطی ممکن است از فرزند خود دفاع کنند. اگرچه همه این چنین نیستند اما استاد راهنما به رغم این میل باطنی باید خونسرد باشد و از حد خود پا فراتر نگذارد و عدالت را دقیقا اجرا کند. او به مثابه یک قاضی و داور بی طرف است که نه از دانشجو بی جهت دفاع می کند نه اجازه می دهد که سوال کنندگان بحث را به انحراف بکشانند و یا حمله غیر منصفانه بنماید.دانشجو خود نسبت به رساله خویش مسئول است و نباید تصور کند که استاد او مسئولیت هر کاری را می پذیرد.همچنین نباید انتظار داشته باشد که استاد در بحث ها از او دفاع کند.استاد در واقع هم راهنماست و هم ممتحن، چه بسا استاد راهنما آماده بودن رساله ها را جهت دفاع اعلام کند ولی در پایان جلسه دفاع ، دانشجو مجبور شود دوباره به اصلاحات در پایان نامه خود بپردازد.
در بین اعضای کارگروه دفاع ، نقش استاد راهنما از همه برجسته تراست. دانشجویان ، بسیاری از مسائل را می توانند از دانشجویان دیگری که قبلا پایان نامه و یا رساله را گذرانده اند ، سوال کنند.اما شنیدن از شخص استاد راهنما برای دانشجو لطف دیگری دارد.دانشجویان معمولا از استاد راهنما بسیار ممنون خواهند شد .چنانچه قبل ازجلسات رسمی مطالبی را به آن ها گوشزد و یا در کلاسهای سمینارتحقیق آنها را بیان کنند.عمده وظایف استاد راهنما به قبل از روز دفاع مربوط است.
اداره جلسه در روز دفاع به عهده استاد راهنماست .ولی در آغاز جلسه رئیس گروه آموزشی و یا رئیس دانشکده می توانند جلسه را با ذکر مقدماتی رسما آغاز کند و ادامه بحث را به استاد راهنما بسپارد.
علاوه بر استاد راهنما ، کارگروه پایان نامه – اگر در دانشکده ها وجود داشته باشد (البته برای دانشجویان دکتری با توجه به برگزاری جلسه دفاع از پروپوزال این کارگروه وجود دارد)-نیز دارای وظایفی است که اجرای دقیق آن وظایف ، موجب کمک به استاد راهنما و حمایت از فعالیت علمی دانشجواست.این وظایف زیر بخشی از وظایف کارگروه پایان نامه و رساله به شرح زیر است:
۱- در طول جریان کار انجام پایان نامه و رساله به دانشجو مشاور می دهد.
۲- درباره اثر نوشتاری او قضاوت و مواد، قالب، سبک، دستور زبان، طرح، روش شناسی، فرایند کار و نتایج آن را بررسی می کند.
۳- با تصویب طرح پیشنهادی تحقیق راه مطالعه را باز می کند و به استاد راهنما برای دست یافتن به راهکارها کمک می کند.
۴- دستورالعمل و اجرای کار دانشجویی را تصویب و چنانچه با دستورالعمل های کلی تفاوت دارد به آن توجه می کند.
۵- نسخه نهایی را برای روز دفاع تصویب می کند.
۶- اطمینان حاصل می کند که به حقوق و مقدسات انسانی افراد اهانت و تعرضی نشده باشد.

نقش اساتید داور

در این که چه سهمی از پایان نامه به عهده استاد داور یا مدعو است، دقیقا مشخص نیست. در بعضی از دانشگاه ها برای داوری استاد داور یا مدعو حق الزحمه ای پرداخت می شود ولی در بعضی از دانشگاه ها چیزی پرداخت نمی شود. این عدم پرداخت، هم موجب نگرانی استاد داور است و هم گروه آموزشی که برای ختم کار پایان نامه به استاد داور نیاز دارد.
علاوه بر این که در بعضی از دانشگاه ها بابت زحمت استاد داور که طبعا وقتی را صرف مطالعه پایان نامه می کند، در روز دفاع حضور می یابد و در بحث شرکت می کند چیزی نمی پردازند، از حقوق معنوی هم برخوردار نیست و در هیچ جا نامی از وی برده نمی شود.
البته در بعضی از دانشگاه ها در صورت جلسه دفاعیه نام استادان راهنما و مشاوران و داور همراه با امضای آنان وجود دارد و به اول پایان نامه ضمیمه می شود. در ضمن، گاه دانشجو در مقدمه یا صفحه تقدیر همان طور که از استادان راهنما و مشاور نام می برد از او هم یادی می کند ولی در بعضی از دانشگاه ها این صورت جلسه ضمیمه نمی شود و لذا یادی از استاد داور نمی شود و طبعا انگیزه کمتری برای استادان است تا داوری را بپذیرند.

نحوه ارائه دانشجو

در جلسه دفاعیه، ابتدا از داوطلب خواسته می شود تا کار خویش را معرفی کند که در اغلب اوقات این معرفی، ساده به نظر می رسد. چنانچه داوطلب از کار خود خلاصه ای سنگین و طولانی ارائه داده، ناخوشایند و خسته کننده خواهد بود.
✳در معرفی پایان نامه و رساله به موارد زیر اشاره کنید:
-ریشه و اصلت کار، ضرورت، اهمیت و هدف؛
-سابقه علاقه مندی و شرایطی که شما را به انتخاب این تحقیق سوق داده است؛
-فنون به کار رفته و مشکلاتی که با آن ها مواجه بوده اید و کمک های که برای حل آن ها دریافت کرده اید،
-نتیجه گیری کلی و مقایسه آن پیش فرض هایی که ابتدای کار داشتید؛
-آنچه این تحقیق به ارمغان اورده است؛
-سوالاتی که هنوز برای شما مطرح است؛
به بیانی دیگر می توان گفت آنچه به طور مختصر باید گفت در دفاع مد نظر قرار گیرد عبارت است از:
۱بیان مسئله که موضوع بحث است و ذکر اهمیت مطلب تا توجیهی باشد برای انتخاب موضوع مورد بحث؛
۲-بیان مختصری از سابقه کار در گذشته که به موضوع مورد بحث مربوط است و اهمیت کاستی ها متون موجود؛
۳-بیان روش تحقیق، سوالات اصلی تحقیق، فرضیات و مشکلات کار؛
۴-ارائه یافته ها و تحلیل دادها و نتایج حاصله؛
۵-ارائه پیشنهاد های جدید: چنانچه در این بحث افق جدیدی گشوده شده و می طلبد که دیگران در این میدان عمیق تر شوند، لازم است دانشجو پیشنهاد های خویش را مطرح کند و ذکر کند که ورود در آن مباحث در طاقت و استطاعت این پایان نامه نبوده است.
به اختصار می توان گفت که موضوع مورد بحث در روز دفاع باید حول سه محور باشد: نگاه شکلی به پایان نامه و رساله، نگاه روشی به پایان نامه و رساله؛ نگاه علمی و موضوعی به پایان نامه و رساله.
هر سه موضوع دارای اهمیت خاصی است و نباید اهمیت هیچ یک تحت الشعاع دیگری قرار گیرد.

‼تکیه شما باید بیشتر بر نکاتی متمرکز باشد که به نتیجه رسیده اید و دلایل قاطع برای آن ارئه می کنید در ارائه بر مطالبی که هنوز به ان نرسیده اید یا دارای شک شبهه هستند تاکید نکنید بهتر است صرفا به آن ها اشاره و عبور نمایید؛ به عبارت دیگر، نقطه ضعف به دست کسی ندهید و روی مسائل تردید آمیز مکث نکنید.
سعی کنید در صورتی که کارتان از ویژگی خاصی همچون تازگی بر خوردار است، آن را مطرح کنید. شاید بهتر باشد برای صرفه جویی در زمان از ذکر بعضی نکات خوداری کنید. عموما توضیحات اضافی باعث اتلاف وقت و در عین حال ایجاد پرسش های جدید می شود.

برگزاری هرچه بهتر جلسه دفاع

بهتر است قبل از جلسات دفاع امور زیر به انجام برسد:

۱-تنظیم زمان مناسب برای جلسه:
تاریخ برگزاری جلسه دفاع، با هماهنگی دانشجو و هماهنگی با همه استادان تعیین می شود و معمولا به طور رسمی اعلان می گردد تا سایر افراد علاقمند بتوانند در جلسه دفاع شرکت کنند. لذا باید زمانی باشد که تعداد بیشتری از استادان و دانشجویان بتوانند در جلسه حضور پیدا کنند و هم فرصت مناسبی برای طرح مطالب محقق و داوران و دفاع از پایان نامه وجود داشته باشد؛ مثلا برگزاری جلسه دفاع در آخر سال و یا در تعطیلات تابستانی و غیر آن موجب شرکت اندک می شود بسیار اتفاق می افتد که دانشجویان به خاطر تاخیر که داشته اند مشمول سنوات می شوند و باید هزینه و جریمه بپردازند لذا استادان و نیز گروه اموزشی را تحت فشار قرار می دهند تا در نامناسب ترین زمان پایان نامه و رساله خود دفاع کنند تا مشکل شان حل شود. بدیهی است چنین روش هایی توصیه نمی شود.

۲-اطلاع رسانی کافی درباره جلسه:
نصب اطلاعیه در مکآن های مناسب و آگهی از طریق رسانه ها و وسایل ارتباط جمعی و به ویژه یاد آوری لازم نسبت به تشکیل جلسه و به خصوص به افراد صاحب نظر و نیز همکلاسی ها بسیار مهم است.
یادتان باشد در آگهی جلسات دفاع از پایان نامه و رساله، از به کار بردن القاب و عناوینی مانند جناب و سرکار و حضرت و غیره برای استاد راهنما و مشاور خود بپرهیزید و فقط به ذکر عبارت استاد راهنما: آقای دکتر… یا خانم دکتر … اکتفا کنید.

۳-فراهم آوردن امکانات تصویری:
نرم افزار #پاورپوینت از نرم افزار های مناسبی است که در این زمینه می توان مورد استفاده قرار بگیرد. البته به تناسب موضوع می توان از امکانات دیگری هم استفاده کرد. نکته ای که باید به طور جدی به آن پرداخت آمادگی دستگاه (برق، رایانه، پروژکتور و دستگاه های صدا) در روز دفاع است.
🔻گاه اتفاق می افتد که دانشجو همه چیز را فراهم کرده است اما روز در روز دفاع سالن مربوطه برق ندارد و یا ویرایش نرم افزار پاورپوینت تهیه شده با آنچه در دستگاهی که می خواهد از آن استفاده کند با هم نمی خواند و نتیجه فونتها به هم می ریزد و دانشجو را دچار اضطراب و دستپاچگی می کند همچنین انتخاب زمینه و رنگ نوشته ها، درشتی فونت ها و وضوح تصاویر در پاورپوینت یا فیلم واسلاید بسیار مهم است.
🔻دانشجو نباید آنچه را در رایانه شخصی اش می بیند، معیار وضوح و زیبایی کار تلقی کند، بلکه آن را روی پرده نمایش آزمایش کند و از مخاطبان احتمالی وضوح و خوانایی آن را بپرسد و از آن اطمینان حاصل کند.
🔻بنابراین باید فرمول ها، جدول ها، نمودارها و شکل های گرافیکی مورد نظر و مهم را به نحوی ترسیم کند که از دور قابل مشاهده باشد. این امر بستگی به وضعیت سالن و کیفیت تجهیزات آن دارد زمان ارائه نیز (مثلا صبح، ظهر یا عصر) در نحوه نمایش تاثیر دارد.

۴-تماس دانشجو با مسئول سالن ها:
دانشجو باید با مسئولان سالن قبلا تماس بگیرد و از دسترسی به سالن اجتماعات (یا سالن دیگر) به را ی جلسه دفاعیه، ورود مدعوان و پارک اتومبیل های آن ها در صورت لزوم احیانا امکانات پذیرایی مطمئن شود.

در جلسه دفاع دقیقا از چه چیزهایی باید صحبت کنم؟

در جلسه دفاعیه، ابتدا از داوطلب خواسته می شود تا کار خویش را معرفی کند که در اغلب اوقات این معرفی، ساده به نظر می رسد. چنانچه داوطلب از کار خود خلاصه ای سنگین و طولانی ارائه داده، ناخوشایند و خسته کننده خواهد بود. در معرفی پایان نامه و رساله به موارد زیر اشاره کنید:
🔻ریشه و اصالت کار، ضرورت، اهمیت و هدف؛
🔻سابقه علاقه مندی و شرایطی که شما را به انتخاب این تحقیق سوق داده است؛
🔻فنون به کار رفته و مشکلاتی که با آن ها مواجه بوده اید و کمک های که برای حل آن ها دریافت کرده اید،
🔻نتیجه گیری کلی و مقایسه آن پیش فرض هایی که ابتدای کار داشتید؛
🔻آنچه این تحقیق به ارمغان اورده است؛
🔻سوالاتی که هنوز برای شما مطرح است؛
به بیانی دیگر می توان گفت آنچه به طور مختصر باید گفت در دفاع مد نظر قرار گیرد عبارت است از:

۱-بیان مسئله که موضوع بحث است و ذکر اهمیت مطلب تا توجیهی باشد برای انتخاب موضوع مورد بحث؛
۲-بیان مختصری از سابقه کار در گذشته که به موضوع مورد بحث مربوط است و اهمیت کاستی ها متون موجود؛
۳-بیان روش تحقیق، سوالات اصلی تحقیق، فرضیات و مشکلات کار؛
۴-ارائه یافته ها و تحلیل دادها و نتایج حاصله؛
۵-ارائه پیشنهاد های جدید: چنانچه در این بحث افق جدیدی گشوده شده و می طلبد که دیگران در این میدان عمیق تر شوند، لازم است دانشجو پیشنهاد های خویش را مطرح کند و ذکر کند که ورود در آن مباحث در طاقت و استطاعت این پایان نامه نبوده است.
به اختصار می توان گفت که موضوع مورد بحث در روز دفاع باید حول سه محور باشد: نگاه شکلی به پایان نامه و رساله، نگاه روشی به پایان نامه و رساله؛ نگاه علمی و موضوعی به پایان نامه و رساله. هر سه موضوع دارای اهمیت خاصی است و نباید اهمیت هیچ یک تحت الشعاع دیگری قرار گیرد.

نکته پایانی اینکه

🔻تکیه شما باید بیشتر بر نکاتی متمرکز باشد که به نتیجه رسیده اید و دلایل قاطع برای آن ارائه می کنید.
🔻در ارائه بر مطالبی که هنوز به ان نرسیده اید یا دارای شک شبهه هستند تاکید نکنید بهتر است صرفا به آن ها اشاره و عبور نمایید؛ به عبارت دیگر، نقطه ضعف به دست کسی ندهید و روی مسائل تردید آمیز مکث نکنید.
🔻سعی کنید در صورتی که کارتان از ویژگی خاصی همچون تازگی بر خوردار است،حتما آن را مطرح کنید.
🔻 شاید بهتر باشد برای صرفه جویی در زمان از ذکر بعضی نکات خوداری کنید. عموما توضیحات اضافی باعث اتلاف وقت و در عین حال ایجاد پرسش های جدید می شود.

پرسش و پاسخ در جلسه دفاع

🔻پس از آنکه دانشجو پایان نامه یا رساله خویش را ارائه داد، نوبت به پرسش و پاسخ می رسد. نخست اعضای کارگروه یکی پس از دیگری سوالات خود را مطرح می کنند.
👈معمولا در این موارد اول از استاد #داور و به ویژه داور خارجی (چنان چه داشته باشد) و سپس داور داخلی شروع می کنند زیرا استادان #راهنما و #مشاور ( یا مشاوران)، اثر را قبلا دیده و آن را تایید کرده اند و اینک نوبت استادان داور است که نظرات خود را بگویند و به بیان انتقادات و اشکالات یا توصیه ها بپردازند و دانشجو باید به آن ها پاسخ گوید.
👈در این سخنان استادان و حاضران برای پرسش از کاری که انجام شده یا ایراد و نقد نسبت به مسائل گفته شده شروع می شود. از این رو، هر چه سخن در روز دفاع جامع تر و کامل تر و بدون اشاره به حواشی و مطالب زاید باشد طبعا کار سریع تر انجام می شود و به تعبیری دانشجو با این کار، با درایت از سوالهای احتمالی پیشگیری و به قول معروف «دفع دخل مقدر» کرده است.
🔻در جلسه ارائه و در پاسخ به سوالات استادان نباید احساس شود، شما جبهه گرفته اید و یا از موضع قدرت صحبت می کنید، به ویژه در مواقعی که موضوع ارائه شده به دلیل نو بودن دارای ابهامات و سوالات بیشتری باشد و احتمال بدهید که مخاطب نتوانسته است میان بحث شما و موضوعات دیگر ارتباط برقرار کند.
همان طور که گفته شد طبق نظر رئیس جلسه، اول داوران شروع به صحبت می کنند. آنان معمولا از تحقیق شما تشکر خواهند کرد و سپس:
🔻اشکالات صوری و محتوایی (و گاهی امتیازات) کار را بیان می کنند.
🔻احیانا غلط های صوری، آمار و ارقام نادرست، غلط های مربوط به نگارش و کیفیت نامطلوب نوشتار، استدلال های فریبنده سهل انگاری های جدی، فراموشی های غیر قابل اغماض را یادآور می شوند.
🔻به یک یا چند موضوع مهم و روشی که شما در بررسی آن ها به کار گرفته اید می پردازند. اشکالات معمولا پیرامون موضوعاتی است که با آن ها آشنایی بیشتری دارند و یا برای نقد مناسب می دانند.
🔻مسائلی را خاطر نشان می کنند که می توانست یا باید در قسمت هایی از کار پژوهشی شما انجام گیرد.
👈سپس به شما اجازه می دهند تا به چند یا همه سوالات پاسخ دهید (جواب های دانشجو باید دسته بندی شده و بیشتر در پایان صحبت های هر یک از اعضای هیئت داوران و یا تمام اعضا ارائه شود).
🔻گاهی بعضی از استادان داور در صدد بر می آیند تا با شما بحث علمی یا محاجه کنند و در پایان ملاحظات خود را جمع بندی می کنند. این جمع بندی بیشتر، اشکال و ابعاد ظریف گوناگونی مانند سرزنش و تایید ساده، تمجید دو پهلو یا تبریک صمیمانه بی قید و شرط دارد
🔻دانشجو نباید در زمان تشریح و دفاع از پایان نامه و رساله خود به گونه ای مطالب را بیان کند که به هنگام پرسش دیگران از وی اظهار کند: «فراموش کردم این مسئله را بیان کنم» به عبارت دیگر آنچه را لازم بوده است؛ خود باید در طرح مباحث گنجانده باشد.
🔻بعد از آن به شرطی که مقررات اجازه دهد و یا روال برگزاری جلسات دفاع چنین امری را به طور سنتی مجاز دانسته باشد، تعدادی از دانشجویان و یا استادانی که در جلسه دفاع حضور یافته اند، اگر سوال یا احیانا نقد و انتقادی داشته باشند، می توانند بیان کنند.

 

اصلاحات بعد از دفاع

پس از اتمام کار و دریافت نمره از کارگروه دفاع، چنان چه نیاز به اصلاحاتی نباشد دانشجو باید مراحل اجرایی کار را دنبال کند و طبعا برای اخذ گواهی فراغ از تحصیل از دانشکده، باید با اداره های آموزش، مالی، دانشجویی و کتابخانه و یا آزمایشگاه تسویه حساب کند.
اگر چه دفاع، مرحله نهایی پایان نامه به حساب می آید و گذر موفقیت آمیز از این مرحله، شیرین است و آسودگی از انجام وظیفه ای سنگین به حساب می آید، اما این احتمال را نباید نادیده گرفت که گاهی در جلسه دفاع، اساتید نظراتی مطرح می کنند که درج آن ها در پایان نامه ضروری به نظر می رسد. به هر حال دانشجو در جهت اصلاح کار خویش باید به این نکته توجه کند و خود را برای اصلاحات نهایی که بیشتر جزئی اند آماده سازد و با اعمال آن ها آخرین اقدامات جهت نهایی شدن پایان نامه و رساله را نیز به انجام رساند.
چنان چه هیئت داوران، پژوهش نامه را از جهاتی، ناقص تشخیص دهد، موارد نقص را در رأی خود ذکر می کنند و از دانشجو می خواهند در مدتی مثلا یکی دو ماه نواقص را رفع و به تایید استادان داور برساند. کمتر اتفاق می افتد که پایان نامه یا رساله ای فاقد ارزش باشد و داوران آن را رد کنند و دانشجو ملزم باشد آن را دوباره تکرار کند. اگر چنین اتفاقی بیفتد کارگروه تحصیلات تکمیلی باید نظر قطعی خود را در این مورد اعلام کند.
بنابراین بعد از دفاع، دانشجو موظف است تمامی نظرات، انتقادات و پیشنهادهای کارگروه را مورد توجه قرار دهد و اصلاحات لازم و مقتضی را درباره پایان نامه انجام دهد.

بعد از اصلاحات

پس از انجام اصلاحات، دانشجو، نسخه اصلاح شده پایان نامه یا رساله را به تعداد لازم تحویل گروه آموزشی یا اداره پایان نامه می دهد. از بین نسخ، یک نسخه از پایان نامه برای تهیه میکرو فیلم از آن به مرکز مخصوص این کار فرستاده می شود و نسخه دیگر با صحافی مناسب در اختیار کتابخانه دانشکده ای قرار می گیرد که دانشجو از آن فارغ التحصیل شده است.
پس از ختم جلسه دفاع از پایان نامه، دانشجو برای فراغت کامل از کار، اموری را باید انجام دهد. این امور علاوه بر انجام اصلاحات لازم مورد نیاز، بر حسب نظر داوران در روز دفاع، بیشتر جنبه اداری دارد؛ اما این نکته نباید فراموش شود که گاه دانشجویان سهوا پس از روز دفاع مراحل بعدی را دست کم می گیرند و از این رو، هم برای خود و هم برای گروه آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشکده و احیانا دانشگاه مشکلاتی را پدید می آورند؛ زیرا تا وقتی تسویه حساب به عمل نیامده، عملا دانشجو فارغ التحصیل نشده و جزو ظرفیت دانشکده به حساب می آید.