پژوهه » ویژگی های روش تحقیق کیفی چیست؟
ویژگی های روش تحقیق کیفی چیست؟

در نکات قبلی در مورد روش تحقیق کمی و کیفی و ارتباط آنها صحبت کردیم. در این نکته و چند نکته بعدی به روش تحقیق کیفی می پردازیم. روش تحقیق کیفی زمانی مطرح است که هدف ما شناخت یک پدیده خاص و توجه به ویژگی های خاص زمینه آن پدیده است. مثلا وقتی که قرار است درک کنیم که مساله فیس بوک و دسترسی به آن در ساختار فرهنگی-اجتماعی مردم ایران چگونه در گذر زمان شکل گرفته است (این موضوع تحقیق خیلی جالبیه که حسابی هم جای کار داره و کاملا هم بکر به نظر میاد!). یکی از مسایل کلیدی در روش تحقیق کیفی بهره گیری از داده های غنی (Rich data) است. این به این معنی است که ابعاد و زوایا و ویژگی های بسیار مختلفی از پدیده مورد بررسی را مورد مطالعه قرار بدهیم. مثلا در همین مثال بالا، به مسایل مختلفی مانند سیاست های دولت، تعارض های فرهنگی در خصوص فیس بوک، دیدگاه والدین در مقابل دیدگاه فرزندان به فیس بوک، ارتباط فیس بوک با رسانه های جمعی دیگر در ایران، تفاوت های شهری و روستایی در این زمینه، انواع کارکردهای رسمی و غیر رسمی فیس بوک و صدها مساله دیگر در این زمینه را در تحقیق مورد توجه قرار دهیم. اصطلاحات در تحقیق کیفی قرار است که یک داستان غنی (Rich narrative) از موضوع مورد بررسی استخراج کنیم که به قدری غنی باشد که اگر فردی آن را می خواند بتواند تصویری با جزئیات کامل که شبیه به واقعیت بوده را در ذهن خود مجسم کند. این برعکس تحقیق های کمی است که تعداد متغیرهای محدودی را بر روی پدیده های زیادی از یک موضوع مورد بررسی قرار  می دهیم.

علاوه بر جمع آوری داده های غنی (Rich data) در مورد پدیده خاص مورد بررسی، روش تحقیق کیفی معمولا اقتضا می کند که درکی مبتنی بر شرایط زمینه ای (Contextual understanding) از پدیده مورد بررسی ارایه کنیم. توجه به شرایط زمینه ای باعث می شود که درک ما از پدیده مورد بررسی عمیق تر شود. به عنوان مثال اگر شما در خارج از کشور روی یک تابلو عبارت “Once”  را ببینید، اگر فرض کنید که محیط شما انگلیسی زبان است، آن را به معنی “یک بار” خواهید گرفت، اما اگر فرض کنید که محیط شما اسپانیایی زبان است، آن را به معنی عدد “یازده” می گیرید. پس شرایط زمینه ای هستند که تا حد زیادی تفسیر و درک ما از پدیده مورد بررسی را رقم می زنند. به عنوان مثال، اگر می خواهیم تحولات استفاده از فیس بوک در ایران را بررسی کنیم، باید دقت کنیم که علاوه بر توصیف دقیق استفاده از فیس بوک، به شرایط زمانی، مکانی، سیاسی، فرهنگی، تاریخی و قانونی مساله هم توجه کنیم. مثلا توجه کنیم که کاربرد فیس بوک در شرایطی بوده که از نظر قانونی این ابزار در ابتدا در موردش قانونی نبوده اما در عمل منع اجرایی برای استفاده از آن وجود داشته است.

در دو نکته قبلی به دو ویژگی مهم در روش تحقیق کیفی اشاره کردیم: جمع آوری داده های غنی (Rich data) و توجه به شرایط زمینه ای (Contextual understanding). ویژگی سوم اغلب روش های تحقیق کیفی توجه به تفاوت ها و تنوع ها (Attention to diversities and peculiarities) است. در شناخت یک پدیده مانند عملکرد تحصیلی یک دانش آموز، می توانیم به شباهتهای این دانش آموز با سایر دانش آموزان توجه کنیم. مثلا چه رفتارهایی از این دانش آموز شبیه به دانش آموزان هم سن و سالش است. یک بار هم می توان به تفاوت های  این دانش آموز با سایر دانش آموزان توجه کرد. مثلا اینکه چه رفتارهای عجیب و غریبی از او در کلاس درس سر می زند. در روش های تحقیق کیفی توجه ما بیشتر به تفاوت ها و ویژگی های خاص پدیده مورد بررسی است. این به این خاطر است که هدف ما این نیست که یک الگوی قابل تعمیم از رفتار بچه ها استخراج کنیم. بلکه قرار است که پدیده مورد بررسی خودمان را دقیق تر بشناسیم.

علاوه بر جمع آوری داده های غنی، توجه به شرایط زمینه ای و توجه به تفاوت ها و تنوع ها، در تحقیق های کیفی معمولا به هر دو دسته ابعاد ذهنی (Subjective) و عینی (Objective) پدیده مورد بررسی توجه می کنیم. مثلا برای بررسی کاربرد فیس بوک در ایران، یک بعد ذهنی این است که مردم مختلف چه احساسی در زمان اضافه کردن یک دوست قدیمی (Adding a friend) پیدا می کنند. این یک بعد ذهنی است زیرا بسته به افراد مختلف تغییر می کند. اما یک بعد عینی کاربرد فیس بوک این است که وقتی که یک نفر در فیس بوک اکانت درست می کند، چه تعهداتی را به صورت قانونی قبول می کند. مخصوصا وقتی که در حوزه علوم انسانی و اجتماعی تحقیق می کنیم، توجه به جنبه های ذهنی یک پدیده بسیار مهم هستند. این به این خاطر است که جنبه های ذهنی هستند که بخش قابل توجهی از ادراکات و رفتارهای فردی و اجتماعی ما را تحت تاثیر قرار می دهند.

بنابراین گفتیم که در این تحقیق ها داده های غنی در مورد یک پدیده خاص جمع آوری می کنیم، به شرایط زمینه ای توجه خاص داریم، به تفاوت ها و ویژگی های خاص پدیده مورد نظر خودمان توجه می کنیم و در علاوه بر ابعاد عینی، به جنبه های ذهنی پدیده هم توجه می کنیم. باید دقت کنیم که بسته به رویکرد تحقیقی که داریم و سوال تحقیق، طیف گسترده ای از روش های تحقیق کیفی مطرح هستند. بیش از ۲۰ مورد روش تحقیق کیفی رایج در علوم انسانی وجود دارد و به صورت مستمر روش های تحقیق کیفی جدیدی اضافه می شوند. هر کدام از این روش ها ممکن است ویژگی های دیگری را، علاوه بر این چهار ویژگی اقتضا کنند. مثلا بعضی از روش های تحقیق کیفی (مانند Process modeling) مستلزم جمع آوری داده های تاریخی (Longitudinal study) هستند. برای آشنایی با انواع روش های تحقیق کمی می توانید به کتاب زیر مراجعه کنید.

Patton, M. Q. 2002. Qualitative research & evaluation methods. California: sage publication.