پژوهه » معیارهای انتخاب موضوع پژوهش
معیارهای انتخاب موضوع پژوهش

برای آن که پروژه‌ای پژوهـشی شـکل بـگیرد،نیاز است‌ موضوعی برای پژوهش در اختیار باشد.و برای انتخاب موضوع‌ هم‌ باید معیارهایی در دست داشته باشیم.از میان انـواع معیارهایی‌ که می‌توان برای انتخاب موضوع‌ پژوهش به کار برد،معیارهای‌ زیر‌ چشمگیرترند:

مناسبت داشتن

این معیار ناظر بر اولویت‌دار بودن موضوع‌ برای پژوهش است.معلم‌ می‌تواند برای تعیین اولویت‌ موضوع پژوهش،رأسا یا با مشارکت شورای معلمان و یا با همفکری مدیر مدرسه و والدین، دست به انتخاب مـوضوع پژوهش‌ بزند.در هر صورت،وقتی‌ اولویت موضوع پژوهش مدنظر‌ باشد،پاسخ‌ دادن به سؤال‌های‌ زیر الزامی است:

الف)موضوع پژوهش چه مسأله یا مسائل عمده‌ای را در بر می‌گیرد؟

ب)حاصل پرداختن به موضوع انتخابی برای پژوهش،روی‌ چه کسانی اثر می‌گذارد؟

پ)موضوع انتخابی برای پژوهش چه مسأله یا مـسائل‌ حـادی‌ را‌ شامل می‌شود؟

در انتخاب موضوع برای پژوهش در نظر گرفتن مسائل حاد اهمیت دارد.برای مثال،افت شدید یادگیری،مبتلا شدن‌ دانش‌آموزان به اختلالات یادگیری و رفتاری و سوء مصرف دارو می‌توانند برای معلمان مسائلی حاد‌ به‌ حساب آیند.

تکراری نبودن

پژوهش،کاری«زمان‌بر»و «هزینه‌بر»است.پیش از آن که دست بـه پژوهـش بزنید از سابقهء آن اطلاعاتی‌ به دست آورید.اگر پژوهش‌ مشابهی انجام گرفته است‌ و مسائل شما را پوشش‌ می‌دهد و یا اگر می‌توانید از نتایج پژوهش‌های پیشین‌ برای‌ حل‌ مسائل‌ خود استفاده کنید، ضرورتی برای انجام‌ مجدد‌ پژوهش‌ وجود‌ ندارد؛مگر آن کـه تـکرار پژوهش قبلی بتواند نکته‌های مبهم‌ مسائل را روشن‌تر سازد و رهنمودهای عملی‌تری برای پیشبرد کارها به دست دهد.

قابل اجرا بودن

موضوعی که‌ انتخاب‌ می‌شود،باید قابل پژوهش و قابل اجرا باشد.معلمان برای دست‌ زدن‌ به پژوهش،باید:توانایی، زمان،امکانات مادی و حمایت‌های مدیریتی را در نـظر بـگیرند و انـدازه و دامنهء موضوع پژوهش را معین کـنند.پیشنهاد مـی‌شود با‌ تـوجه‌ به‌ امکانات معلمی،موضوعاتی که برای پژوهش انتخاب‌ می‌شوند،در حد کلاس درس باشند.به‌ دیگر سخن،موضوع‌ انتخابی معلمان برای پژوهش در حد همان پژوهش در عمل یا اقدام پژوهشی‌۵باشد.

مشروعیت داشتن

منظور از مـشروع بـودن مـوضوع‌ پژوهش،جلب‌ حمایت‌ مسؤولان‌ مدرسه یا مسؤولان ناحیه آموزش و پرورش اسـت. موضوعی کـه مشروعیت نداشته‌ باشد،امکان‌ کاربرد نتایج آن بسیار اندک خواهد بود.اگر معلمی می‌خواهد به طور قطع در روند جاری‌ فرایند یاددهی و یادگیری‌ در‌ مدرسه تـحولات جـدی ایـجاد کند،لازم‌ است افراد صلاحیت‌داری،چون مدیر مدرسه یا دیگر مسؤولان‌ آموزش‌ و پرورش‌ در سـطح ناحیه را با پژوهش خود همراه سازد.

کاربرد داشتن

در انتخاب موضوع پژوهش باید‌ به‌ نتیجهء‌ آن نیز توجه داشت؛ چون هر پژوهش کاربردی،ماهیتا بـاید نـتیجه‌بخش نـیز باشد. بنابراین در کنار توجه‌ به‌ نتیجه‌بخش بودن پژوهش،باید امکان‌ کاربست نتایج آن را هم در نـظر گـرفت اگر موضوعی‌ را‌ برای‌ پژوهش‌ اختیار کرده‌اید که نمی‌توانید نتایج آن را وارد جریان واقعی فرایند یاددهی-یادگیری بکنید،پژوهش شما فاقد‌ ویژگی‌ کـاربردی بـودن‌ است.به عـبارت دیگر،اگر معلمی،پژوهشی انجام دهد که نتیجهء آن قابل اشاعه به کلاس‌ درس‌ نـباشد،اعتبار‌ کـاربردی ندارد.

صرفهء اقـتصادی داشتن

آنچه معلم برای انجام دادن پژوهش هزینه می‌کند،عمدتا زمانی است که صرف می‌کند.هرچند‌ تا‌ حدودی از منابع مـادی‌ و مـالی نـیز بهره می‌برد.معلم پژوهنده باید بین نتیجه‌ای‌ که‌ برای‌ پژوهش‌ فرض کرده است و مقدار منابعی کـه صـرف می‌کند تناسب‌ به وجود آورد.اگر توازنی بین مصرف‌ منابع‌ و نتایج حاصل از پژوهش برقرار نـشود،پژوهش صـرفهء اقـتصادی نخواهد داشت. برای نمونه،اگر معلمی،پژوهشی را‌ انجام‌ دهد و به همان نتایج‌ دست یابد که پیش‌تر،از انجام پژوهـشی مـشابه حاصل شده‌ است،به مقدار زیادی منابع‌ خود‌ را تلف کرده است.

تناسب زمانی داشتن

منظور،تناسب در زمان دستیابی به نـتایج پژوهـش‌ و کـاربرد آن برای حل مسائل است.اگر نتایج پژوهش،زمانی‌ به‌ دست‌ آیند‌ که مسألهء پژوهش به هر نحوی مـنتفی‌ شـده‌ باشد یا امکان‌ کاربرد آن از دست رفته باشد،این پژوهش از حیث تناسب زمانی‌ نمرهء‌ مطلوبی‌ دریـافت نـخواهد کـرد.برای مثال،اگر معلمی‌ در صدد‌ باشد پژوهشی‌ در‌ زمینهء‌ رفع اختلالات یادگیری‌ دانش‌آموزان در سال جاری‌ تحصیلی‌ انجام دهد،اما نـتایج‌ پژوهش او در پایـان سـال تحصیلی به دست آید،پژوهش وی‌ فاقد‌ تناسب‌ زمانی بوده است.

اخلاقی بودن

در انجام پژوهش،قطعا‌ باید بـه دو جـنبه‌ از‌ کار توجه جدی‌ داشت.یکی وارد کردن‌ متغیرهای‌ خاص به موضوع پژوهش و دیگری کاربرد نتایج پژوهش در فرایند یاددهی-یادگیری.برای‌ مثال،معلم از نـظر‌ اخـلاقی‌ و قانونی مجاز نیست دانش‌آموزان‌ را‌ دچار‌ هیجانات‌ شدید کند و اثر‌ آن را بر پیشرفت‌ یـا‌ پسـرفت‌ تحصیلی پژوهش کند.همچنین،مجاز نیست،بحث دربارهء امور جنسی را که از مـسائل مـورد عـلاقهء دانش‌آموزان است،به‌ مثابهء‌ متغیر‌ جلب انگیزه به درسـ،موضوع پژوهـش قرار‌ دهد.

تمرین انتخاب موضوع‌ پژوهش

برای آن‌ که معلمان بتوانند در‌ عمل دست به انتخاب موضوع‌ پژوهش بـزنند،دو مـوضوع پژوهشی پیشنهاد می‌شود.می‌توانید با توجه بـه مـعیارهای که پیـش‌تر‌ ارائهـ‌ شـد،یکی از دو موضوع زیر را برای‌ پژوهش‌ انتخاب‌ کنید.

موضوع اول:بـررسی‌ دلایـل عدم گرایش‌ دانش‌آموزان‌ دورهء متوسطه به انتخاب رشته دانشگاهی تربیت‌بدنی.

پژوهش‌های متعددی نشان داده‌اند کـه از مـیان دانش‌آموزان‌ گرایش‌های مختلف تحصیلی،عدهء بسیار‌ اندکی‌ رشـته‌ تربیت‌بدنی‌ را به عنوان رشته تـحصیلی دانـشگاهی خود‌ انتخاب‌ می‌کنند.از‌ سوی‌ دیگر،پژوهش‌ها‌ بـیانگر‌ آنـند‌ که خانواده‌ها هم نسبت به انتخاب رشته دانشگاهی تربیت‌بدنی توسط فرزندانشان نـگرش مـثبتی ندارند.این آگاهی‌ها نشان می‌دهند که انـجام پژوهـش در ایـن زمینه و ایجاد راهـ‌کارهایی‌ بـرای ایجاد نگرش مثبت به رشـته یـاد شده در دانش‌آموزان ضرورت دارد.

موضوع دوم:بررسی دلایل انگیزه نداشتن دانش‌آموزان دختر پایهء سوم راهنمایی تحصیلی به مـطالعهء درس تـاریخ و یافتن‌ راهبردهای تردیس اثربخش برای جلب‌ انـگیزهء‌ آنان.

در مـدرسهء حیدرنیا،سه نـفر مـعلم بـه تدریس درس تاریخ‌ مشغولند،هر سه مـعلم فارغ‌التحصیل مراکز تربیت‌معلم هستند و تقریبا با یک یا دو سال اختلاف وارد مدرسه شده‌اند. دانش‌آموزان هر سه کـلاس انـگیزه‌ای‌ برای‌ یادگیری درس تاریخ‌ نشان نمی‌دهند.معلمان درصدد بـرآمده‌اند،پژوهشی دربـارهء دلایل انـگیزه نـداشتن دانـش‌آموزان و راه‌کارهایی برای ایـجاد انـگیزه‌ در آنان انجام دهند.

برگرفته از مقاله محرم اقازاده-مجله رشد معلم