پژوهه » تا کجا داده های کیفی را جمع آوری کنیم؟
تا کجا داده های کیفی را جمع آوری کنیم؟

در مطالب قبلی گفتیم که یکی از معیارهای عمیق بودن موردکاوی های کیفی این است که تا حد امکان به جزئیات بیشتری دست پیدا کنیم. اما با توجه به محدودیت منابع تحقیق (زمان، هزینه و …) چگونه می توانیم بفهمیم که آیا یافته های ما کافی است یا نه. مثلا فرض کنیم که تا به حال ۴۰ مصاحبه با مدیران و کارشناسان یک شرکت انجام داده ایم، آیا این کافی ست یا باید مصاحبه بیشتری انجام بدهیم؟ پاسخ کلی همان پاسخی است که یک کارآگاه در زمان بررسی یک پرونده قتل به خودش می دهد: “آیا شواهد کافی دارم که بتوانم با اطمینان بگویم که فرد الف قاتل است و با اطمینان بگویم که سایر مظنونین قاتل نیستند؟”. حال به جای کارآگاه، بگذاریم محقق؛ به جای نشان دادن اینکه چه کسی قاتل هست و چه کسی قاتل نیست، بگذاریم پاسخ دادن به سوال تحقیق. مثلا اگر قرار است ببینیم که آیا مکانیزم های رفع اختلافات خانوادگی در جوامع شهری و روستایی با هم تفاوتی دارند، آیا داده های جمع آوری شده ما کافی هستند که به این سوال با قاطعیت پاسخ دهیم؟ چیزی که هنوز شاید مبهم باشد این است که “با قاطعیت پاسخ دادن” یعنی چه؟

یکی از معیارهایی که نشان می دهد که آیا می توانیم “با قاطعیت” به سوال تحقیق پاسخ دهیم، معیار روایی (validity) است. در نکات قبلی در خصوص مفهوم و انواع روایی صحبت کردیم. به صورت کلی روایی یعنی اینکه ادعای ما با واقعیت مطابق باشد. شبیه به یک کارآگاه، روایی یعنی اینکه شواهد از نظر دادگاه صحیح و منطبق با واقعیت باشند. فرض کنیم که سوال تحقیق ما این است که یک شرکت چه راهکارهایی را برای مخفی کردن نقاط ضعف خود به کار می برند. حال اگر بعد از انجام ۱۰ مصاحبه با مدیران و کارشناسان یک شرکت به این نتیجه رسیدیم که بعضی ها می گویند که شرکت از تکنیک “کلی گویی” در مذاکرات و قراردادها استفاده می کند و عده ای دیگر ادعا می کنند که شرکت از تکنیک کلی گویی استفاده نمی کند، آنگاه معلوم می شود که هنوز داده های کیفی ما کافی نیستند که بتوانیم روایی این ادعا را نشان دهیم. لذا هنوز بایستی با مصاحبه های بیشتر یا مطالعه موارد مختلفی از قراردادهای شرکت این ادعا را دقیق تر راستی آزمایی کنیم.

معیار دیگری که معمولا در تحقیق کیفی مهم است این است که یافته های ما بکر باشند(novelty). به عنوان مثال فرض کنید که می خواهیم راه کارهایی که شرکت های بزرگ در مواجهه با تحریم اتخاذ می کنند را تحقیق کنیم. اگر بعد از انجام یک سری مصاحبه با مدیران یک شرکت به لیستی از روش های شناخته شده و عادی برسیم، در این حالت، داده های کیفی ما کافی نیستند. بررسی های بیشتری نیاز است که ما را به راه کارهای کمتر شناخته شده و کمتر بحث شده برسانند. این مساله تا حد زیادی وابسته به غنی بودن موردکاوی انتخاب شده هم دارد. شبیه به حالتی که به دنبال یافتن الماس در یک کوهی از سنگ و خاک هستیم. زمانی باید جستجو را متوقف کنیم که به تکه هایی از الماس برسیم. تکه های الماس یافته هایی هستند که تا به حال در مطالعات قبلی به آن اشاره نشده است.