پژوهه » انواع روش تحقیق
انواع روش تحقیق

تنوع موضوعات و مسائل اجتماعی موجب شده است محققان روشهای متعدد و با كاهش خطای بیشتری را تجربه كنند به همین سبب روشهای مختلفی بوجود آمده كه هر یك در نوعی از تحقیقات كاربرد دارند. در حالت كلی روشها به دو گروه كمی و كیفی قابل تقسیم هستند كه هر یك به تناسب موضوع تحقیق كاربرد ویژه‌ای دارند. روشهای كمی قابلیت تعمیم بیشتری دارند ولی نتایج آن منطقاً چندان پذیرفته شده نیست. در عوض روشهای كیفی از لحاظ قابلیت اعتماد بیشتری دارند ولی از لحاظ تعمیم پذیری نمی‌توان بر آن اتكا كرد. در این پژوهش از زوایای مختلف این دو نگرش مورد بازنمایی و مقایسه قرار گرفته است. همچنین ابزارها و تكنیك‌های مورد استفاده در تحقیقات اجتماعی معرفی و كابرد آنها نیز در هریك از تحقیقات كمی و كیفی مورد بررسی قرار گرفته است. در پایان به ویژگی‌ها، نقاط ضعف و قوت هریك از دو نگرش (كمی و كیفی) پرداخته شده است.

مقدمه
از آغاز تاريخ بشر درصدد پي بردن به قاعده و نظم موجود در پديده ها و رويدادهاي جهان اطراف خود بوده است. بدين جهت كشف قوانين،اصول و نظريه هاي حاكم بر پديده ها و رويدادها نايل آمده است. اما بايد توجه داشت كه اين قوانين و اصول تحت شرايط خاصي اعتبار دارد. اين شرايط زيربناي صحت آنها را تشكيل مي دهد. (سرمد وديگران ۲۰:۱۳۸۲)
شكي نيست كه پي بردن به قاعده و نظم ميان پديده ها و رويدادها در علوم فيزيكي و زيستي در مقايسه با علوم انساني و اجتماعي (از جمله علوم رفتاري) با سهولت بيشتري انجام مي شود. زيرا موضوع اصلي در علوم انساني و اجتماعي، انسان است (همان:۲۱).
بايد توجه داشت كه رفتار آدمي پيچيده است و عوامل بسياري در آن دخالت دارد كه به ظاهر آن را سازمان نايافته و حتي متناقض جلوه گر مي كند. اما مي توان با روش مناسب به شناخت آن پرداخت (همان:۲۰).
روش اول از نگاه متفكران مختلف تعاريف متفاوتي دارد.هر كدام از ديدگاه خود به تعريف اين مفهوم مي پردازند.
در انجام دادن پژوهش، به منظور كسب شناخت، بايد مجموعه اي از گزاره ها[۱] (فرضيه يا سوالهاي تحقيق) را تدوين كرد سپس آنها را مورد آزمون قرار داد يا پاسخ آنها را فراهم آورد. اين امر، فرايند پژوهش را هدايت كرده و پژوهشگر را در بدست آوردن شناخت ياري مي دهد. بر اين اساس، روش تحقيق وسيله يا طريقه تعيين اين امر است كه چگونه يك گزاره تحقيق مورد تأييد قرار مي گيرد ياري مي شود. به عبارت ديگر،روش تحقيق چارچوب عمليات يا اقدامات جستجوگرانه براي تحقق هدف پژوهش،جهت آزمون فرضيه يا پاسخ دادن به سوالهاي تحقيق را فراهم مي آورد (سرمد وديگران ۲۲:۱۳۸۲).
اما بايد توجه داشت كه ميان روش و روش شناسي تفاوت مفهومي وجود دارد و نبايد اين دو را با هم در يك معنا بكار برد.
به اعتقاد ساروخاني (۱۳۸۸) روش شناسي مطالعه منظم و منطقي اصولي است كه تفحص علمي را راهبردي مي كنند.
از اين ديدگاه، روش شناسي به عنوان شاخه اي از منطق و يا حتي فلسفه است. ديدگاه ديگر روش شناسي را شاخه اي از علم مي داند (ساروخاني ۲۲:۱۳۸۸).
در مقابل تالكوت پارسونز در اثرش “ساخت عمل اجتماعي” مي نويسد: روش شناسي در اصل با روشهاي پژوهش تجربي نظير آمارشناسي، مطالعه موردي، مصاحبه و غيره سروكار ندارد. بلكه ملاحظه زمينه هاي كلي براي اعتبار كار عملي است. سپس روش شناسي نه دقيقاً يك رشته فلسفي، و نه دقيقاً رشته اي علمي است. (پارسونز به نقل از ساروخاني ۲۲:۱۳۸۸)

 

روش و تكنيك
همانطور كه پيش تر اشاره شد، روش به چارچوب عملياتي يا اقدامات جستجوگرانه اشاره دارد. يعني روش را نمي توان ابزار كار پژوهشگر دانست بلكه روش تنها تعيين كننده چارچوب كار تحقيقي است. اما ابزارهايي كه مورد استفاده محقق قرار مي گيرند تكنيك ناميده مي شوند.

 

اقسام کلی روش تحقیق
در يك تقسيم بندي كلي مي توان روشهاي تحقيق را به سه گروه مختلف تقسيم نمود :
۱٫ پيمايش ۲٫ مطالعات ميداني ۳٫ آزمايش
در زير به بررسي مختصري از هر يك از آنها پرداخته شده است.
۱٫ پيمايش[۲]: تحقيق پيمايشي روشي است براي گردآوري داده ها كه در آنها از گروههاي معيني از افراد خواسته مي شود به تعدادي پرسش مشخص (كه براي همه افراد يكسان اسن) پاسخ دهند. اين پاسخها مجموعه اطلاعات تحقيق را تشكيل مي دهند. تحقيق پيمايشي عام ترين نوع تحقيقات اجتماعي است. احتمالاً رواج گسترده آن هم دلايل درستي دارد و هم دلايل غلط (بيكر ۱۹۶:۱۳۸۶).
تحقيق پيمايشي احتمالاً بهترين روش موجود براي آن دسته از پژوهندگان اجتماعي است كه علاقمند به جمع آوري داده هاي اصلي براي توصيف جمعيت هاي بسيار بزرگي هستند كه نمي توان به طور مستقيم آنها را مشاهده كرد. با نمونه گيري احتمالي دقيق مي توان گروهي از پاسخگويان را فراهم آورد كه ويژگي هاي آنان منعكس كننده ويژگي هاي جمعيت بزرگتر باشد، و پرسشنامه هاي استاندارد شده دقيق داده هايي بدست مي دهند كه با داده هايي كه از همه پاسخگويان بدست مي آيند شباهت دارند (ببي ۵۳۰:۱۳۸۸).
۲٫ مطالعات ميداني : مشاهده ميداني با ديگر روشهاي مشاهده از آن رو متفاوت است كه تنها به جمع آوري داده ها منحصر نمي شود، بلكه در درون آن نظريه سازي[۳] نيز صورت مي گيرد. يك محقق ميداني به ندرت كار خود را با فرضيه هاي دقيقاً تعريف شده كه بايد آزموده شوند شروع مي كند. معمولاً چنين محققي ابتدا به مشاهده اجمالي قضيه مي پردازد، با بدست آمدن نتايج كلي تجربي به انواع ديگر از روشهاي مشاهده روي مي آورد و در انتها به بازنگري نتايج مي پردازد و…(همان:۵۸۱).
۳٫ آزمايش : در بيشتر كتب روش تحقيق از آزمايش تحت يك نوع روش مجزا از ساير روشها ياد شده است. اين در حالي است كه در برخي كتابها (از جمله رفيع پور ۱۳۸۷) آزمايش به عنوان يك تكنيك معرفي شده است.
در هر حال روش آزمايش در علوم اجتماعي و رفتاري نيز همانند علوم طبيعي براي كشف يك رابطه علي و اثر محرك بر يك پديده مورد استفاده قرار مي گيرد.
در تحقيق اجتماعي هنگامي از روش آزمايش استفاده مي شود كه هدف اصلي تحقيق، آزمايش واكنش يا اثر خاص باشد. محور طرح آزمايش بايد آن رويداد، آن واقعه، آن لحظه اي باشد كه علتي باعث معلولي مي شود. آزمايش، همين توليد (يا مشاهده) اثر است. آزمايشگر بايد اين رخداد را خود خلق كند يا از بين رخدادهاي جاري براي مشاهده برگزيند (بيكر،۱۳۸۸ :۲۴۱-۲۴۰).
در حالي كه روشهاي تحقيق چارچوب كلي را ارائه مي دهند و راهگشاي محقق درطول تحقيق اعم از گردآوري داده ها، دسته بندي، تجزيه و تحليل و حتي ارائه نتيجه تحقيق هستند، تكنيك ها تنها ابزارهايي هستند كه محقق با بكارگيري آنها اطلاعات مورد نياز خود را گردآوري مي كند.

 

 

انواع کلی تکنیک های تحقیق
رفيع پور در كتاب خود تحت عنوان تكنيك هاي خاص تحقيق در علوم اجتماعي (چاپ پنجم ۱۳۸۷) تكنيك ها را در ۹ گروه دسته بندي نموده است كه به هر يك از آنها بطور مختصر اشاره مي شود :
۱٫ آمار : منظور از آمار استفاده از داده هاي از پيش تهيه شده (سرشماري ها و پيمايش هاي ملي و…) است كه محقق با استفاده از آزمونها و روشهاي آماري به تحليل مي پردازد.
۲٫ مطلعين كليدي : براي گردآوري اطلاعات در مورد يك روستا، يك بازار و يا يك مكان يا گروه مذهبي و… به افرادي مراجعه مي كنيم كه اطلاعات مفيدي را در رابطه با موضوع در اختيار دارند.
۳٫ بحث گروهي : محقق با طرح موضوع افراد را وارد بحث و گفتگو مي كند و خود نيز به گردآوري اطلاعات از ميان گفتگو مي پردازد.
۴٫ تكنيك پرس و جو (مصاحبه) : اين تكنيك همان پرسشنامه است كه به صورت باز يا بسته طراحي مي شود و به صورت حضوري و يا غيرحضوري تكميل مي شود.
۵٫ تكنيک دلفي‌ : اين تكنيك نوعي بحث گروهي است كه به صورت كتبي انجام مي شود و شركت كنندگان معمولاً افراد متخصص و آگاه در زمينه موضوع مورد نظر هستند.
۶٫ مشاهده : مشاهده ابتدا توسط مردم شناسان و انسان شناسان فرهنگي مورد استفاده قرار گرفت و به تدريج به مطالعات شهري و پيچيده اجتماعي نيز راه پيدا كرد. اين نوع تكنيك خود به گونه هاي مختلف تقسيم مي شود مانند : مشاهده مشاركتي/غير مشاركتي – سيستماتيك/غير سيستماتيك – ساخت يافته/بدون ساخت و… .
۷٫ تحليل محتوا : اين تكنيك بيشتر در زمينه مطالعه برنامه هاي تلويزيوني و ديگر وسايل ارتباط جمعي كاربرد دارد. به اين شكل كه محتواي برنامه ها، روزنامه ها و… مورد بررسي قرار مي گيرد.
۸٫ آزمايش : در بيشتر كتب روش تحقيق از آزمايش بعنوان روش يادشده اما بعضاً بعنوان تكنيك نيز معرفي شده است. آزمايش در علوم اجتماعي و رفتاري از علوم طبيعي گرفته شده است. بعضي با تغيير يك متغير انساني يا غيرانساني اثرات آن بر يك گروه انساني و يا يك فرد مطالعه مي شود.
۹٫ سوسيومتري : كاربرد اين تكنيك در بررسي گروههاي اجتماعي است. درواقع محقق با مشاهده و پرس و جو از افراد اطلاعاتي را استخراج مي نمايد و در نهايت آن را به شكل سوسيوگرام نمايش مي دهد كه با توجه به آن جايگاه افراد در گروه و روابط آنها نسبت به يكديگر مشخص مي گردد.

 

 

تقسيم بندي روشها :
روشهاي تحقيق را مي توان با توجه به معيارهاي مختلف در گروههاي متفاوتي جاي داد. هر يك از اين معيارها بر روي يك ويژگي از روشها تأكيد مي كند و روشها را با توجه به آن ويژگي تقسيم بندي مي كند.

 

 

۱٫ با توجه به ميزان تمركز بر پديده مورد نظر : الف: پهنانگر ب: ژرفانگر
تحقيق مي تواند ژرفانگر يا پهنانگر باشد، يعني با توجه به ميزان تمركز بر پديده مورد بررسي متفاوت باشد. يك پژوهش پهنانگر به بررسي يك موضوع عمده و در سطح گسترده مي پردازد، در حاليكه تحقيق ژرفانگر به يك موضوع واحد ولي به صورت همه جانبه و عمقي مي پردازد. براي مثال بررسي علل و نحوه بروز انقلاب ها در حالت كلي و با شمول عام يك پژوهش پهنانگر است زيرا تنها به بررسي يك انقلاب نمي پردازد و بر روي يك انقلاب خاص تمركز نمي كند. درحاليكه براي مثال مطالعه انقلاب فرانسه و بررسي زمينه ها، جريانات و نتايج آن يك تحقيق ژرفانگر است كه درآن محقق به مطالعه آن به صورت واحد و همه جانبه مي پردازد.

 

 

۲٫ نوع داده هاي گردآوري شده : الف: كمي ب: كيفي
داده هاي كمي همواره داده هاي كيفي اي هستند كه متناسب با موضوع به صورت كمي و عددي تبديل مي شوند. داده هاي كمي معمولاً از طريق پرسشنامه گردآوري مي شوند. در پرسشنامه ها با استفاده از طيف هاي مختلف از جمله ليكرت بوگاردوي، ترستون و… جملات و سوالات محقق تبديل به اعدادي مي شوند كه پاسخگويان با انتخاب گزينه مورد نظر در واقع عددي را به محقق ارائه مي كنند و محقق از طريق اين اعداد به نتيجه گيري مي پردازد.
در روش كيفي داده ها نه به صورت اعداد بلكه به شكل جملات، نشانه ها و علايم، رنگها، حركات چهره و رفتار افراد گردآوري مي شوند. اين داده ها قابليت تبديل شدن به عدد كمتري دارند، به همين علت به همان شكل كه گردآوري شده اند مورد تجزيه و تحليل قرار مي گيرند. داده هاي كيفي بيشتر مورد استفاده محققان انسان شناسي و مونوگرافيست هاست، كه بيشتر هدفشان توصيف موضوع است.

 

 

۳٫ زمان : مقطعي و طولي( روندپژوهي، مطالعه نسلي، مطالعات پانل )
الف) مطالعات مقطعي : بسياري از طرحهاي تحقيق را با ايجاد مقطعی از پدیده ای در یک زمان و تحلیل دقیق آن مقطع برای مطالعه طراحی می کنند. غالب مطالعات اکتشافی و توصیفی مقطعی هستند. مثلاً سرشماری جمعیت هر کشور مطالعه ای است که هدف آن توصیف جمعیت آن کشور در يك زمان معين است. (ببي ۲۱۵:۱۳۸۸)
بسياري از مطالعات تبييني نيز به طور مقطعي انجام مي گيرد. محققي كه براي بررسي علل تعصب نژادي و مذهبي به تحقيقي ملي در سطح گسترده مي پردازد، به احتمال زياد، با يك قالب زماني واحد در فرايند جاري تعصب سروكار دارد (همان،۲۱۵).
ب) مطالعات طولي : طرح مطالعه طولي بر سه نوع است: روند پژوهي كه داده هاي مربوط به افراد مختلف را در فواصل زماني مقايسه مي كند؛ مطالعه نسلي كه داده هاي مربوط به افراد هم سن و سال را با گذشت زمان و در فواصل زماني مقايسه مي كند (مثلاً گروه سني ۱۹-۱۵ ساله ۱۹۶۰ را با گروه ۲۹-۲۵ ساله ۱۹۷۰)؛ مطالعه پانل كه افراد معيني را در طول زمان بررسي مي كند (بيكر ۱۱۷:۱۳۸۸).

 

 

۴٫ سطوح و گستردگي واحد تحليل (كلان، ميانه و خرد)
گستردگي واحد مورد بررسي مي تواند متغير باشد. واحد تحليل مي تواند خرد،ميانه و كلان باشد. براي مثال در يك پژوهش كه به بررسي رابطه گرايش سياسي و طلاق در يك شهر پرداخته شود، واحد مورد بررسي در سطح خرد ( يعني خانواده ) هاي آن شهر است.اما در صورتي به مطالعه ظرفيت نهادي شركتهاي سهامي پرداخته شود واحد تحليل شركتهاي سهامي كل كشور را شامل مي شود و اين سطح را مي توان در سطح ميانه قرار داد. همچنين در صورتي كه به مقايسه سيستم هاي سياسي جهان بپردازيم در اين صورت واحد تحليل ما سيستم هاي سياسي اي است كه در كل جهان وجود دارد و اين سطح از تحليل سطح كلاني است.

 

 

پارادايم هاي روش شناختي :
پارادايم مشتمل بر مفروضات كلي نظري و قوانين و فنون كاربرد آنهاست كه اعضاي جامعه خاصي از آنها استفاده مي كنند ( حافظ نيا ۹:۱۳۸۷ ). پارادايم بعد از يك دوره اي توان تبيين خود را از دست مي دهند و بينشهاي جديد و نگرشهاي نوين قدرت و تسلط يك پارادايم را تحليل مي برد كه اين جريان يك رابطه ديالكتيكي را تشكيل مي دهد. به اعتقاد كوهن زماني كه قدرت تبيين يك پارادايم نزول مي كند و آن پارادايم از طرف جامعه علمي طرد مي شود يك انقلاب علمي رخ مي دهد و پارادايم جديد جايگزين مي شود.
در علوم اجتماعي ممكن است الگوهاي تبييني (پارادايم ها)ي نظري محبوبيت بدست آورند يا محبوبيت خود را از دست بدهند، اما به ندرت كنار گذاشته مي شوند. الگوهاي تبييني علوم اجتماعي ديدگاههاي گوناگوني را ارائه مي دهند و هر يك از آنها بينشهايي را عرضه مي دارند كه ديدگاههاي ديگر فاقد آنها هستند. اما جنبه هايي از زندگي اجتماعي را ناديده مي گيرند كه الگوي تبييني ديگر آنها را آشكار مي سازند (ببي، ۹۸:۱۳۸۸).

 

 

پارادايم ها در علوم مختلف
متفکران از زاویه ها و دیدگاههای گوناگونی به تقسیم بندی پارادایم های روش شناختی علوم پرداخته اند و هر کدام معیارهای متفاوتی را برای این تقسیم بندی مدنظر قرار داده اند.
برای مثال ساروخانی (۱۳۸۸) در مجموع سه نوع بینش را بر می شمارد: ۱٫ بینش آنان که همه دانشها را یکی می دانند ۲٫ بینش آنان که بر افتراق مطلق دانشهای طبیعی و انسانی از روزنه روش تأکید می ورزند ۳٫ بینش آنان که دیدی دیالکتیکی و تلفیقی دارند ( ساروخانی ۲۷:۱۳۸۸).
در مجموع بینش اول شامل گروههای زیر می شود : رفتارگرایان، طبیعت گرایان، مکانیست ها، اثبات گرایان، اثبات گرایان جدید، تجربه گرایان و ارگانیست ها. بینش دوم نیز گروههای زیر را دربرمی گیرد : تأویل گرایان، تاریخ گرایان، پدیدارشناسان و اصحاب مکتب تفهمی. اما بینش سوم معتقد به گرایش موجودات طبیعی به تجمع با یکدیگر است.

انواع روش تحقیق در علوم انسانی را اینجا ببینید.